Fontanny mgłowe zamawia się zwykle z dwóch powodów: jako efekt wizualny uzupełniający strumienie wody albo jako sposób na ochłodę placu w upalne dni. W obu przypadkach z dysz wychodzi aerozol, którym oddychają przechodnie, a to stawia instalacji wymagania inne niż w fontannie oglądanej z ławki. O tym, czy mgła będzie drobna i sucha, czy zostawi mokrą plamę i biały osad na nawierzchni, decyduje ciśnienie, przygotowanie wody i sterowanie — czyli elementy, których na wizualizacji nie widać.
Tekst jest przeznaczony dla wydziału inwestycji, zarządcy przestrzeni publicznej i projektanta. Opisuje, z czego składa się układ mgłowy, jaką wodą go zasilać, jak ograniczyć ryzyko mikrobiologiczne i co zapisać w opisie zamówienia. Przegląd odmian instalacji bez niecki — mgieł, kurtyn i fontann posadzkowych — znajduje się w tekście o fontannach suchych, mgłach i kurtynach wodnych; tutaj skupiamy się na specyfikacji.
Mgła z dwóch różnych instalacji
Pod nazwą „fontanna z efektem mgły” funkcjonują dwa rozwiązania, które różnią się ciśnieniem roboczym kilkadziesiąt razy.
Dysze zamgławiające niskiego ciśnienia pracują przy ciśnieniu rzędu jednego–dwóch barów i są zwykle częścią większej fontanny. Dają gęsty, dobrze widoczny obłok złożony ze stosunkowo dużych kropel: efektowny, ale mokry. Tak uzupełnia się pole dysz strumieniowych — na skwerze Piotra Gajdy w Tarnowie obok 25 dysz strumieniowych z przerywaczami strugi pracuje 16 dysz zamgławiających, a przy fontannie posadzkowej przy ulicy Święty Marcin w Poznaniu dysze zamgławiające rozmieszczono po dwóch stronach pola dysz.
Układ wysokociśnieniowy rozpyla wodę pod ciśnieniem rzędu 60–100 barów przez dysze o otworach mierzonych w dziesiątych częściach milimetra. Krople mają wielkość rzędu kilkunastu mikrometrów i w suchym, ciepłym powietrzu odparowują, zanim opadną na nawierzchnię. To rozwiązanie wybiera się, gdy celem jest ochłoda bez moczenia ludzi i posadzki — w ciągach pieszych, przy przystankach, nad ławkami i ogródkami gastronomicznymi.
Różnicę najlepiej widać w przepływach. Według katalogu producenta urządzeń zabawowych, którego technologię dystrybuujemy, pojedyncza posadzkowa dysza mgłowa niskiego ciśnienia potrzebuje 24–36 litrów wody na minutę przy 0,7–1,7 bara. Przykładowa mała dysza wysokociśnieniowa przepuszcza około 0,09 litra na minutę przy 70 barach, czyli kilkaset razy mniej. Pierwsza instalacja wymaga obiegu z odzyskiem wody, druga zużywa tak mało, że może pracować na wodzie z sieci bez jej zawracania. Dalsza część tekstu dotyczy przede wszystkim układu wysokociśnieniowego.
Układ wysokociśnieniowy: pompa, przewody, dysze
Instalacja składa się z pięciu zespołów, z których każdy ma swoje miejsce w opisie zamówienia.
- Zespół przygotowania wody — filtry, a przy twardej wodzie także urządzenie do jej zmiękczania lub demineralizacji, umieszczone przed pompą.
- Pompa wysokociśnieniowa — zwykle pompa wyporowa z silnikiem elektrycznym, montowana w komorze technologicznej albo w szafie technicznej. Wymaga okresowej obsługi: kontroli uszczelnień i, w zależności od konstrukcji, wymiany oleju.
- Przewody wysokociśnieniowe ze stali nierdzewnej albo tworzywa przeznaczonego do tych ciśnień, ze złączkami, które da się rozłączyć przy serwisie.
- Dysze z zaworkami zapobiegającymi kapaniu. Bez nich po każdym wyłączeniu z linii wycieka woda pozostała w przewodzie — na nawierzchnię, w jednym miejscu, przez cały sezon.
- Sterowanie z cyklem praca–pauza, harmonogramem dobowym i czujnikami temperatury, wilgotności i wiatru, a do tego zawór odciążający do obniżenia ciśnienia oraz układ spustowy do opróżniania linii.
Dysze montuje się w posadzce, w elementach małej architektury albo nad głowami — na pergolach, słupach i bramach. Wysokość montażu wpływa na efekt: mgła wypuszczona nisko jest lepiej widoczna i łatwiej dostępna dla dzieci, mgła z wysokości około trzech metrów może odparować bez moczenia ludzi, jeśli pozwalają na to warunki.
Woda przed dyszami: źródło, filtracja, twardość
O trwałości układu mgłowego decyduje woda, a nie pompa. Trzy kwestie trzeba rozstrzygnąć w projekcie.
Źródło. Mgłę wdychają ludzie, więc pytanie o pochodzenie wody jest pytaniem o zdrowie. W komunikacie Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie o fontannach, pluskowiskach i kurtynach wodnych z lipca 2022 r. przywołano zalecenie, by woda zasilająca pluskowiska spełniała wymagania dla wody przeznaczonej do spożycia, oraz wskazano, że kurtyny wodne zasila się wodą z miejskiej sieci wodociągowej. Dla układu wysokociśnieniowego wniosek jest prosty: zasilanie z sieci, w układzie jednorazowym, bez zawracania wody. Przy przepływach rzędu kilku litrów na minutę dla całej linii nie ma powodu, żeby wodę odzyskiwać.
Filtracja. Otwór dyszy o średnicy ułamka milimetra zatyka się drobinami, które w zwykłej instalacji nie mają znaczenia. Przed pompą stosuje się filtrację dokładną, zwykle kilkustopniową, z wkładami wymienianymi według wskazań różnicy ciśnień, a nie „raz na sezon”.
Twardość. Woda odparowuje, a rozpuszczone w niej sole zostają: w dyszach jako kamień, na nawierzchni, szybach i karoseriach jako biały nalot. Twarda woda może powodować zarastanie dysz i osad na witrynach; zmiękczanie ogranicza kamień, lecz nie usuwa wszystkich rozpuszczonych soli. Ograniczenie nalotu może wymagać demineralizacji. Twardość wody w miejscu inwestycji podaje przedsiębiorstwo wodociągowe i jest to dana wejściowa do projektu.
Aerozol i Legionella: wymagania zapisywane w projekcie
Bakterie z rodzaju Legionella dostają się do organizmu z wdychanym aerozolem, a namnażają w wodzie stojącej i ciepłej. Inspekcja sanitarna wymienia fontanny wśród obiektów, które mogą emitować zakażony aerozol; materiał Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Bydgoszczy o bakteriach Legionella podaje, że rozwijają się one najlepiej w temperaturze 20–50°C. Prawo wodociągowe Unii Europejskiej traktuje Legionellę jako parametr oceny ryzyka instalacji wewnętrznych — wprowadziła to dyrektywa (UE) 2020/2184 w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Zakres obowiązków zarządcy konkretnej instalacji mgłowej zależy od jej charakteru i najlepiej ustalić go z właściwą stacją sanitarno-epidemiologiczną na etapie projektu.
Niezależnie od formalnego zakresu badań, ryzyko ogranicza się konstrukcją instalacji. W układzie mgłowym są trzy miejsca, w których woda może stać i się nagrzewać: przewody między cyklami pracy, cała linia po kilku dniach przestoju oraz zbiornik pośredni, jeżeli projekt go przewiduje. Stąd wymagania, które warto zapisać wprost:
- zasilanie wodą z sieci, bez zbiornika pośredniego albo ze zbiornikiem o wymuszonej wymianie wody;
- automatyczne opróżnienie linii po zakończeniu pracy i płukanie przed pierwszym uruchomieniem po przerwie;
- prowadzenie przewodów tak, żeby nie nagrzewały się od nasłonecznionej nawierzchni i elementów stalowych;
- brak martwych odcinków — każdy fragment linii kończy się dyszą albo zaworem spustowym;
- możliwość dezynfekcji linii oraz procedura uruchomienia po przestoju opisana w instrukcji eksploatacji;
- plan badań wody ustalony przed odbiorem, z punktami poboru próbek.
Mechanizm powstawania biofilmu omawiamy w tekście o Legionelli i Pseudomonas w fontannach publicznych; plan badań i działania po przekroczeniach trzeba oprzeć na aktualnych wymaganiach dla obiektu. Dysze zamgławiające zasilane z obiegu zamkniętego fontanny — a więc wodą filtrowaną i uzdatnianą, ale nie wodociągową — wymagają tym większej dyscypliny w utrzymaniu parametrów wody; w nowych obiektach warto rozważyć zasilanie ich osobnym układem z sieci.
Zużycie wody i energii w rzędach wielkości
Poniższe liczby to przykład rachunkowy, a nie dane z obiektu. Założenia: dysza o wydajności 0,09 l/min przy 70 barach, praca w cyklu, w którym dysze są otwarte przez połowę czasu, osiem godzin działania systemu dziennie, 60 dni pracy w sezonie.
| Liczba dysz | Przepływ przy otwartych dyszach | Zużycie wody na dzień | Zużycie wody w sezonie |
|---|---|---|---|
| 20 | ok. 1,8 l/min | ok. 0,4 m³ | ok. 26 m³ |
| 40 | ok. 3,6 l/min | ok. 0,9 m³ | ok. 52 m³ |
| 80 | ok. 7,2 l/min | ok. 1,7 m³ | ok. 104 m³ |
Dla porównania: jedna dysza mgłowa niskiego ciśnienia z przywołanego wyżej katalogu potrzebuje 24–36 l/min, a więc więcej niż cała linia 80 dysz wysokociśnieniowych. Dlatego układ wysokociśnieniowy można zasilać z sieci bez odzysku, a niskociśnieniowy projektuje się jako obieg.
Moc pompy wynika z ciśnienia i przepływu. Dla linii 80 dysz moc hydrauliczna to niecały kilowat, a z uwzględnieniem sprawności pompy i silnika — rząd półtora kilowata. Mniejsze linie obsługują pompy o mocy ułamka kilowata. Do bilansu trzeba doliczyć wodę zużywaną na płukanie filtrów i opróżnianie linii oraz, jeśli jest stosowana, na regenerację zmiękczacza.
Wiatr, wilgotność i zasięg mgły w projekcie placu
Mgła nie zostaje tam, gdzie ją wypuszczono. Trzy czynniki decydują o tym, czy instalacja będzie odbierana jako udogodnienie, czy jako kłopot.
Wiatr znosi obłok poza strefę, dla której go zaprojektowano — na jezdnię, na stoliki ogródka, na elewację. Czujnik wiatru sprzężony ze sterownikiem wyłącza linię albo jej zawietrzną część po przekroczeniu nastawionej prędkości. W projekcie zagospodarowania linię dysz ustawia się z uwzględnieniem przeważających kierunków wiatru i odsuwa od krawędzi jezdni oraz przejść dla pieszych, gdzie mgła ogranicza widoczność.
Wilgotność powietrza przesądza o tym, czy krople odparują. W suchym powietrzu mgła znika po kilku metrach; przy wysokiej wilgotności, typowej dla parnych dni przed burzą, opada i moczy nawierzchnię. Czujnik wilgotności ogranicza pracę systemu wtedy, gdy nie przynosi ona ochłody.
Otoczenie — szyby, elewacje z kamienia, drewniane meble miejskie, urządzenia elektryczne, monitoring. Przy wodzie zawierającej rozpuszczone sole osad może powstawać na tych powierzchniach także po zmiękczaniu. Mokra posadzka pod linią dysz wymaga takiej samej uwagi jak w fontannie posadzkowej: nawierzchnia o odporności na poślizg określonej metodą badania i wartością graniczną.
Chłodzenie w upały: co można obiecać radzie miasta
Fizyka jest po stronie mgły: odparowanie litra wody odbiera z powietrza około 0,68 kWh ciepła. Linia 80 dysz, która rozpyla ponad 400 litrów na godzinę pracy dysz, ma więc teoretyczny potencjał chłodzenia liczony w setkach kilowatów — pod warunkiem, że woda rzeczywiście odparuje w strefie przebywania ludzi, a nie zostanie wywiana albo opadnie.
W bezpośrednim zasięgu mgły, przy suchym powietrzu i słabym wietrze, może poprawić się komfort cieplny. Wielkość efektu i zasięg trzeba ocenić dla konkretnego układu — przy przystanku, nad ławkami czy na trasie dojścia; sama instalacja nie gwarantuje ochłodzenia całego placu. Dla uzasadnienia inwestycji lepsze od ogólnych haseł o wyspie ciepła są dane o liczbie dni gorących dla danej lokalizacji, które można oprzeć na normach klimatycznych 1991–2020 publikowanych przez IMGW-PIB dla najbliższej stacji, oraz wskazanie konkretnych miejsc, w których ludzie czekają albo odpoczywają w pełnym słońcu.
Specyfikacja do opisu przedmiotu zamówienia
| Element | Co zapisać | Jak sprawdzić przy odbiorze |
|---|---|---|
| Parametry pracy | Ciśnienie robocze, liczba dysz, wydajność pojedynczej dyszy i całej linii | Pomiar ciśnienia i przepływu podczas rozruchu |
| Źródło wody | Zasilanie z sieci wodociągowej, bez zawracania wody; sposób zabezpieczenia sieci przed przepływem zwrotnym | Sprawdzenie układu z dokumentacją powykonawczą |
| Przygotowanie wody | Stopnie filtracji; uzdatnianie dobrane do twardości i zawartości rozpuszczonych soli w wodzie | Karty urządzeń, pomiar twardości i przewodności za układem |
| Dysze | Materiał, zaworki zapobiegające kapaniu, wymiana bez demontażu linii | Próba wyłączenia: brak wycieku z dysz |
| Higiena linii | Automatyczne opróżnianie po pracy, płukanie po przestoju, brak martwych odcinków, punkty poboru próbek | Próba cyklu opróżniania i płukania; badanie wody |
| Sterowanie | Cykl praca–pauza z regulacją, harmonogram, czujniki temperatury, wilgotności i wiatru z regulowanymi progami | Symulacja przekroczenia progów |
| Dostęp i serwis | Lokalizacja pompy i filtrów z dostępem bez sprzętu specjalnego; lista części eksploatacyjnych | Wymiana wkładu filtra w obecności inspektora |
| Dokumentacja | Instrukcja eksploatacji z procedurą uruchomienia po przestoju i przygotowania do zimy; szkolenie obsługi | Przekazanie przy odbiorze |
Parametry w tabeli zapisuje się zakresami i funkcją, bez wskazywania wyrobu. Wartości liczbowe — ciśnienie, liczbę dysz, progi czujników — ustala projekt technologii dla konkretnego miejsca; rozmieszczenie dysz na rysunku koncepcyjnym nie zastępuje bilansu wody i doboru pompy. Tym zakresem zajmujemy się w ramach projektowania fontann i ich technologii.
Eksploatacja: w sezonie, po przestoju, przed zimą
Układ mgłowy jest mniej wymagający niż fontanna z obiegiem zamkniętym, bo nie ma w nim wody do uzdatniania chemicznego. Nie jest jednak bezobsługowy.
- W sezonie: kontrola wzrokowa dysz — zatkana dysza nie mgli, uszkodzony zaworek kapie; kontrola spadku ciśnienia na filtrach i wymiana wkładów; obsługa pompy według instrukcji producenta.
- Po przestoju: płukanie linii przed dopuszczeniem ludzi w zasięg mgły, a po dłuższej przerwie dezynfekcja według procedury z instrukcji eksploatacji.
- Przed zimą: opróżnienie i przedmuchanie przewodów, zabezpieczenie albo demontaż pompy, zabezpieczenie dysz. Woda pozostawiona w cienkich przewodach wysokociśnieniowych zamarza szybciej niż w rurociągach fontanny.
Zakres tych czynności warto ująć w umowie na utrzymanie razem z pozostałymi obiektami wodnymi miasta — to typowy element stałej obsługi serwisowej fontann, a nie zadanie dla służb porządkowych.
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się fontanna mgłowa od dysz zamgławiających w fontannie posadzkowej?
Dysze zamgławiające niskiego ciśnienia są częścią obiegu fontanny i dają gęsty, mokry obłok jako efekt wizualny. Fontanna mgłowa w układzie wysokociśnieniowym rozpyla wodę pod ciśnieniem rzędu 60–100 barów na krople, które w suchym powietrzu odparowują — służy głównie ochłodzie i zużywa wielokrotnie mniej wody.
Ile wody zużywa fontanna mgłowa?
Przykładowa mała dysza wysokociśnieniowa przepuszcza około 0,09 litra na minutę. W przykładzie rachunkowym z tekstu linia 40 dysz pracująca osiem godzin dziennie w cyklu z połową czasu otwarcia zużywa niecały metr sześcienny wody na dzień. Rzeczywiste zużycie zależy od liczby dysz, nastaw cyklu i liczby dni pracy.
Czy mgła z fontanny może przenosić Legionellę?
Aerozol wodny jest drogą, którą bakterie Legionella dostają się do organizmu, a namnażają się one w wodzie stojącej i ciepłej. Ryzyko ogranicza zasilanie wodą z sieci, automatyczne opróżnianie i płukanie linii, brak martwych odcinków oraz badania wody. Zakres wymagań dla konkretnej instalacji ustala się z inspekcją sanitarną.
Czy fontannę mgłową można zasilać wodą z obiegu fontanny?
Dysze niskiego ciśnienia bywają zasilane z obiegu zamkniętego, w którym woda jest filtrowana i uzdatniana — wymaga to ścisłego utrzymania jej parametrów. Układ wysokociśnieniowy projektuje się na wodę z sieci wodociągowej, bez zawracania: zużycie jest na tyle małe, że odzysk nie ma uzasadnienia.
O ile mgła obniża temperaturę?
W bezpośrednim zasięgu mgły, przy suchym powietrzu i słabym wietrze, mgła może poprawiać komfort cieplny. Efekt maleje przy wysokiej wilgotności i przy wietrze. Wielkość efektu i zasięg zależą od instalacji oraz pogody; nie można obiecać ochłodzenia całego placu.
Co dzieje się z instalacją mgłową zimą?
Przed pierwszymi mrozami przewody opróżnia się i przedmuchuje, a pompę zabezpiecza albo demontuje. Procedura powinna być opisana w instrukcji eksploatacji przekazanej przy odbiorze. Wiosną uruchomienie zaczyna się od płukania linii i kontroli dysz.
Tekst ma charakter informacyjny. Parametry instalacji, wymagania wobec wody i zakres badań zależą od konkretnego obiektu, dokumentacji producentów urządzeń oraz przepisów obowiązujących w dniu podejmowania decyzji; nie zastępuje projektu ani opinii inspekcji sanitarnej.
Jeśli rozważają Państwo instalację mgłową jako element fontanny albo samodzielny system ochłody, warto zacząć od trzech danych: twardości wody, przeważających kierunków wiatru i miejsc, w których ludzie faktycznie się zatrzymują. Proszę zadzwonić pod numer 501 257 549 albo napisać przez formularz kontaktowy — przygotujemy koncepcję technologii i zakres do opisu zamówienia.
